สละสุมาลีมีต้นกำเนิดจากการค้นพบโดยบังเอิญใน อำเภอท่าใหม่ จังหวัดจันทบุรี โดยเชื่อว่าเกิดจากการกลายพันธุ์ตามธรรมชาติ หรือเกิดจากการผสมข้ามสายพันธุ์ระหว่างสละพันธุ์พื้นเมืองดั้งเดิม เช่น สละหม้อ และ สละเนินวง สละสุมาลี มีที่มาจากวิธีการขยายพันธุ์โดยการเพาะเมล็ดของต้นสละ ซึ่งทำให้เกิดการกลายพันธุ์และได้สายพันธุ์ใหม่ที่มีรสชาติต่างไปจากเดิม เจ้าของสวนคนแรกที่ค้นพบและขยายพันธุ์สละสายพันธุ์ที่มีรสชาติหวานจัดและมีกลิ่นหอมโดดเด่นนี้ คือ คุณสุมาลี ซึ่งต่อมาได้ตั้งชื่อสายพันธุ์ตามชื่อของเธอเพื่อเป็นที่ระลึก ทำให้สละสุมาลีกลายเป็นที่รู้จักและนิยมปลูกอย่างแพร่หลายในหลายจังหวัด
การกลายพันธุ์: สละสุมาลีไม่ใช่สายพันธุ์ดั้งเดิมที่มีมาแต่แรก แต่เป็นพันธุ์ที่เกิดขึ้นโดยธรรมชาติผ่านกระบวนการกลายพันธุ์ (mutation) หรือการผสมข้ามเกสรโดยธรรมชาติระหว่างสายพันธุ์สละที่มีอยู่เดิม เช่น สละหม้อ หรือ สละเนินวง
การค้นพบและตั้งชื่อ: เชื่อกันว่าผู้ที่ค้นพบต้นสละสายพันธุ์พิเศษนี้เป็นคนแรกคือ คุณสุมาลี ซึ่งเป็นเจ้าของสวนในจังหวัดจันทบุรี เมื่อพบว่าต้นสละต้นนี้ให้ผลผลิตที่มีรสชาติหวานจัดและมีกลิ่นหอมเป็นเอกลักษณ์ จึงได้ทำการขยายพันธุ์และตั้งชื่อตามชื่อของเธอเพื่อเป็นเกียรติ
การขยายพันธุ์: สละโดยทั่วไปต้องการการผสมเกสรข้ามต้น (dioecious) และการเพาะเมล็ดจะทำให้เกิดความหลากหลายทางพันธุกรรม (segregation) เกษตรกรในจังหวัดจันทบุรีและพื้นที่ใกล้เคียงได้คัดเลือกต้นที่มีลักษณะเด่น (หวานจัด, หอม) และขยายพันธุ์ต่อโดยวิธีการต่างๆ เช่น การแยกหน่อ หรือการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ เพื่อให้ได้สายพันธุ์ที่คงที่คุณสมบัติดีเด่นไว้
การผสมเกสรสละ
การผสมเกสรสละเป็นขั้นตอนสำคัญที่ช่วยเพิ่มผลผลิตและคุณภาพของผลสละให้ติดผลดีและมีคุณภาพสูง เนื่องจากดอกสละเป็นพืชที่แยกเพศอยู่คนละต้น (มีต้นตัวผู้และต้นตัวเมียแยกกัน) และมักไม่ค่อยมีการผสมตามธรรมชาติโดยแมลง โดยทั่วไป เกษตรกรจะใช้วิธีการผสมเทียมด้วยมือ ซึ่งมีขั้นตอนดังนี้
อุปกรณ์ที่ต้องเตรียม
1. ช่อดอกตัวผู้: เก็บจากต้นสละตัวผู้เมื่อดอกบานเต็มที่ หรือจะใช้เกสรตัวผู้ที่เก็บไว้ในตู้เย็น
2. ดอกตัวเมีย: บนต้นสละตัวเมีย
3. พู่กัน หรือ แปรงขนนุ่ม: (ทางเลือกเสริม) สำหรับช่วยป้ายเกสร
ขั้นตอนการผสมเกสร:
1. การเตรียมเกสรตัวผู้
2. ตัดช่อดอกตัวผู้ที่บานเต็มที่แล้ว
3. นำเกสรตัวผู้มาเคาะใส่ภาชนะ เช่น จาน หรือถุงพลาสติก เพื่อให้ได้ละอองเกสรสีเหลืองละเอียด หรือจะใช้ทั้งช่อดอกก็ได้
4. สามารถเก็บละอองเกสรตัวผู้ไว้ในตู้เย็นเพื่อยืดอายุการใช้งานได้
การผสมเกสรตัวเมีย
1. สังเกตดอกตัวเมีย ดอกตัวเมียจะมีสีแดงหรือสีคล้ำกว่าดอกตัวผู้ และจะบานในช่วงเวลาที่เหมาะสม (ปกติคือ 1-3 วันแรกที่ดอกบาน)
2. วิธีการผสม นำช่อดอกตัวผู้ หรือพู่กันที่ป้ายละอองเกสรตัวผู้ไว้แล้ว ไปป้ายหรือถูเบาๆ บริเวณเกสรตัวเมีย เพื่อให้ละอองเกสรสัมผัสกันโดยตรงความถี่โดยทั่วไปจะผสม 1-2 ครั้งต่อช่อดอกตัวเมียเพื่อให้มั่นใจว่าติดผลดี
