การพัฒนาเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ หรือ Artificial Intelligence (AI) โดยเฉพาะ Generative AI ทำให้การสร้างข้อความ ภาพ เสียง และวิดีโอที่มีความสมจริงสามารถทำได้ง่ายขึ้นอย่างมาก ขณะเดียวกันก็ทำให้เกิดคำถามทางกฎหมายใหม่ ๆ ตั้งแต่การปลอมแปลงบุคคลด้วย Deepfake การเผยแพร่ข้อมูลที่ทำให้ประชาชนเข้าใจผิด ไปจนถึงการนำผลงานที่มีลิขสิทธิ์ไปใช้เป็นข้อมูลสำหรับฝึกโมเดล AI
หนึ่งในพัฒนาการทางกฎหมายที่สำคัญที่สุดในปี 2569 คือการที่ กฎด้านความโปร่งใสตาม Article 50 แห่ง EU Artificial Intelligence Act หรือ EU AI Act เริ่มมีผลใช้บังคับตั้งแต่วันที่ 2 สิงหาคม 2026 ซึ่งกำหนดหน้าที่ให้ผู้พัฒนาและผู้ใช้งาน AI บางประเภทต้องทำให้ประชาชนสามารถรับรู้ได้ว่า กำลังติดต่อกับ AI หรือกำลังรับชมเนื้อหาที่ถูกสร้างหรือดัดแปลงโดย AI
ความสามารถของระบบ AI ในปัจจุบันทำให้บางครั้งผู้ใช้งานไม่สามารถแยกได้ง่ายว่า บุคคลที่กำลังสนทนาด้วย เนื้อหาที่กำลังอ่าน หรือภาพและวิดีโอที่กำลังรับชม เป็นผลงานของมนุษย์จริงหรือถูกสร้างขึ้นโดยระบบปัญญาประดิษฐ์
EU AI Act จึงกำหนดหลักสำคัญเรื่อง Transparency หรือความโปร่งใส เพื่อให้บุคคลสามารถรับรู้ที่มาของข้อมูลและตัดสินใจได้อย่างเหมาะสม
ตามแนวทางของคณะกรรมาธิการยุโรป ผู้ให้บริการ AI จะต้องออกแบบระบบในลักษณะที่ทำให้บุคคลได้รับแจ้งอย่างชัดเจนเมื่อกำลังมีปฏิสัมพันธ์โดยตรงกับ AI เช่น Chatbot หรือ AI Assistant ในกรณีที่สถานการณ์นั้นอาจทำให้เข้าใจได้ว่ากำลังติดต่อกับมนุษย์
กล่าวอย่างง่าย คือ ในอนาคตแนวคิดว่า
“ผู้ใช้ควรรู้ว่ากำลังคุยกับ AI หรือมนุษย์”
จะไม่ได้เป็นเพียงแนวปฏิบัติด้านจริยธรรมเท่านั้น แต่ในบางกรณีกลายเป็น หน้าที่ตามกฎหมาย
อีกประเด็นหนึ่งที่ได้รับความสนใจอย่างมาก คือ Deepfake
Deepfake หมายถึงภาพ เสียง หรือวิดีโอที่ถูกสร้างหรือดัดแปลงด้วย AI จนมีลักษณะคล้ายกับบุคคล วัตถุ สถานที่ หรือเหตุการณ์จริง และอาจทำให้ผู้รับสารเข้าใจว่าเนื้อหาดังกล่าวเป็นของจริง
เทคโนโลยีประเภทนี้มีประโยชน์ในอุตสาหกรรมสร้างสรรค์ ภาพยนตร์ การศึกษา และการสื่อสาร แต่ในอีกด้านหนึ่งสามารถนำไปใช้ในการ
– ปลอมแปลงภาพหรือเสียงของบุคคล
– สร้างข่าวหรือเหตุการณ์ที่ไม่เคยเกิดขึ้นจริง
– หลอกลวงประชาชน
– ปลอมตัวบุคคลเพื่อกระทำการฉ้อโกง
– สร้างข้อมูลบิดเบือนหรือข้อมูลเท็จ
– ทำลายชื่อเสียงและสิทธิส่วนบุคคล
ภายใต้กฎความโปร่งใสของ EU AI Act ผู้ใช้หรือองค์กรที่นำ AI ไปสร้างหรือดัดแปลงเนื้อหาประเภท Deepfake จะมีหน้าที่ต้อง เปิดเผยว่าเนื้อหานั้นถูกสร้างหรือดัดแปลงโดย AI ตามเงื่อนไขที่กฎหมายกำหนด
EU AI Act ไม่ได้กำหนดเพียงการติดข้อความว่า “AI Generated” ให้มนุษย์เห็นเท่านั้น
สำหรับผู้ให้บริการ Generative AI บางประเภท ยังมีหลักเรื่องการทำ machine-readable marking หรือเครื่องหมายที่ระบบคอมพิวเตอร์สามารถอ่านและตรวจสอบได้ เพื่อช่วยระบุว่าเนื้อหาเป็นผลงานที่ถูกสร้างหรือดัดแปลงโดย AI
แนวคิดนี้มีความสำคัญอย่างมากต่อระบบนิเวศข้อมูลบนอินเทอร์เน็ต เนื่องจากในอนาคตเนื้อหา AI อาจมีจำนวนมหาศาล การพึ่งพาการตรวจสอบด้วยสายตามนุษย์เพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอ
การมีข้อมูลหรือเครื่องหมายทางเทคนิคจึงสามารถช่วยให้แพลตฟอร์ม ระบบตรวจสอบข่าว หรือเครื่องมืออื่น ๆ ตรวจพบเนื้อหาที่สร้างด้วย AI ได้ง่ายขึ้น
ประเด็นที่น่าสนใจสำหรับหน่วยงานภาครัฐ สถาบันการศึกษา สื่อมวลชน และผู้ดูแลเว็บไซต์ คือกฎดังกล่าวยังกล่าวถึง ข้อความที่สร้างหรือดัดแปลงด้วย AI และเผยแพร่เพื่อให้ข้อมูลแก่สาธารณชนในเรื่องที่เป็นประโยชน์สาธารณะ
ในบางกรณี ผู้เผยแพร่จะต้องแจ้งว่าเนื้อหานั้นสร้างหรือดัดแปลงด้วย AI
อย่างไรก็ตาม กฎมีรายละเอียดและข้อยกเว้น เช่น กรณีที่เนื้อหาผ่านกระบวนการตรวจสอบโดยมนุษย์หรือมีบุคคลหรือองค์กรรับผิดชอบด้านบรรณาธิการ ดังนั้นการนำ AI มาใช้ช่วยร่างข่าวหรือบทความจึงไม่ควรถูกตีความว่าเนื้อหาทุกชิ้นจะต้องติดป้าย AI โดยอัตโนมัติ แต่ต้องพิจารณาข้อเท็จจริงและเงื่อนไขทางกฎหมายเป็นกรณีไป
หลักการดังกล่าวสะท้อนแนวคิดที่น่าสนใจว่า
AI สามารถเป็นเครื่องมือช่วยสร้างเนื้อหาได้ แต่ความรับผิดชอบต่อข้อมูลที่เผยแพร่ยังคงต้องมีมนุษย์หรือองค์กรเป็นผู้รับผิดชอบ
อีกด้านหนึ่งของการพัฒนา Generative AI คือคำถามว่า
AI สามารถนำบทความ หนังสือ ภาพถ่าย เพลง งานศิลปะ หรือข้อมูลบนอินเทอร์เน็ตที่มีลิขสิทธิ์ไปใช้ฝึกโมเดลได้มากน้อยเพียงใด?
เรื่องนี้ยังเป็นหนึ่งในประเด็นกฎหมายที่มีการถกเถียงอย่างต่อเนื่องทั่วโลก
เมื่อวันที่ 18 มีนาคม 2026 รัฐบาลสหราชอาณาจักรเผยแพร่ Report on Copyright and Artificial Intelligence ซึ่งพิจารณาประเด็นการใช้ผลงานที่มีลิขสิทธิ์ในการพัฒนาระบบ AI โดยครอบคลุมเรื่องความโปร่งใสเกี่ยวกับข้อมูลที่นำเข้าและผลลัพธ์ของ AI เครื่องมือทางเทคนิค มาตรฐาน การอนุญาตให้ใช้สิทธิ (Licensing) และการบังคับใช้กฎหมาย
รายงานผลกระทบของรัฐบาลสหราชอาณาจักรยังประเมินแนวทางเชิงนโยบายหลายแบบ ตั้งแต่การคงกฎหมายเดิม การกำหนดให้ต้องได้รับใบอนุญาต การขยายข้อยกเว้นสำหรับการทำ Data Mining ไปจนถึงระบบที่เจ้าของสิทธิสามารถสงวนสิทธิไม่อนุญาตให้นำผลงานไปใช้
อีกคำถามสำคัญคือ หากผู้ใช้พิมพ์ Prompt ให้ AI สร้างภาพ บทความ เพลง หรือผลงานอื่นขึ้นมา ผู้ใช้จะเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ทันทีหรือไม่
แนวทางของ U.S. Copyright Office ระบุว่า การคุ้มครองลิขสิทธิ์ยังต้องอาศัยความสร้างสรรค์ของมนุษย์เป็นองค์ประกอบสำคัญ
สำนักงานลิขสิทธิ์สหรัฐฯ ระบุในรายงานเกี่ยวกับ Copyrightability ว่า ผลลัพธ์จาก Generative AI อาจได้รับความคุ้มครองเฉพาะส่วนที่มีการสร้างสรรค์โดยมนุษย์อย่างเพียงพอ เช่น การจัดองค์ประกอบ การคัดเลือก หรือการแก้ไขเพิ่มเติมโดยมนุษย์ ในขณะที่การเขียน Prompt เพียงอย่างเดียวโดยทั่วไปยังไม่เพียงพอที่จะทำให้บุคคลนั้นเป็นผู้สร้างสรรค์ผลงานทั้งหมดในทางลิขสิทธิ์
หลักดังกล่าวจึงทำให้เกิดความแตกต่างที่สำคัญระหว่าง
“การใช้ AI เป็นเครื่องมือช่วยมนุษย์สร้างผลงาน”
กับ
“การให้ AI สร้างผลงานโดยอัตโนมัติแทบทั้งหมด”
ซึ่งอาจได้รับการพิจารณาทางลิขสิทธิ์แตกต่างกัน
แม้ประเทศไทยจะมีระบบกฎหมายและบริบทแตกต่างจากสหภาพยุโรป แต่พัฒนาการของ EU AI Act สามารถใช้เป็นกรณีศึกษาสำคัญสำหรับหน่วยงานภาครัฐ สถาบันการศึกษา และภาคธุรกิจในการวางแนวทางกำกับดูแล AI ภายในองค์กร
องค์กรที่นำ Generative AI มาใช้อาจพิจารณากำหนดมาตรการ เช่น
1. กำหนดนโยบายการใช้ AI ภายในองค์กร
ระบุว่า AI สามารถนำไปใช้กับงานประเภทใด และงานประเภทใดจำเป็นต้องได้รับการตรวจสอบเป็นพิเศษ
2. กำหนด Human Review
ข่าว เอกสารทางกฎหมาย หนังสือราชการ ข้อมูลด้านบุคลากร หรือข้อมูลที่เผยแพร่สู่สาธารณะควรได้รับการตรวจสอบโดยบุคคลก่อนนำไปใช้จริง
3. กำหนดแนวทาง Disclosure
พิจารณาว่ากรณีใดควรเปิดเผยว่ามีการใช้ AI ในกระบวนการจัดทำเนื้อหา
4. จัดการเรื่องข้อมูลส่วนบุคคล
หลีกเลี่ยงการนำข้อมูลส่วนบุคคล ข้อมูลลับ หรือข้อมูลภายในองค์กรเข้าสู่ระบบ AI ที่ไม่มีมาตรการคุ้มครองที่เหมาะสม
5. ตรวจสอบสิทธิในทรัพย์สินทางปัญญา
ก่อนนำภาพ เพลง เอกสาร หรือข้อมูลของบุคคลอื่นไปใช้กับ AI ควรตรวจสอบเรื่องลิขสิทธิ์และเงื่อนไขการอนุญาต
6. กำหนดผู้รับผิดชอบ
การใช้ AI ไม่ควรทำให้ความรับผิดชอบของมนุษย์หายไป ควรกำหนดเจ้าของงาน ผู้ตรวจสอบ และผู้อนุมัติอย่างชัดเจน
การเริ่มใช้กฎความโปร่งใสตาม EU AI Act ตั้งแต่วันที่ 2 สิงหาคม 2026 ถือเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของการกำกับดูแลเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ เนื่องจากกฎหมายเริ่มนำหลักการที่เคยถูกมองว่าเป็นเพียงเรื่องจริยธรรมของ AI มาพัฒนาเป็นข้อกำหนดทางกฎหมายที่จับต้องได้มากขึ้น
หัวใจสำคัญคือประชาชนควรสามารถรับรู้ได้ว่า
“สิ่งที่กำลังเห็น กำลังฟัง หรือกำลังสนทนาด้วยนั้น เป็นมนุษย์หรือ AI”
ขณะเดียวกัน ประเด็นลิขสิทธิ์ของข้อมูลที่นำไปใช้ฝึก AI และสถานะทางลิขสิทธิ์ของผลงานที่ AI สร้างขึ้นก็ยังคงเป็นโจทย์สำคัญที่หน่วยงานกำกับดูแลทั่วโลกกำลังพยายามหาจุดสมดุลระหว่าง การส่งเสริมนวัตกรรม การคุ้มครองผู้สร้างสรรค์ การคุ้มครองประชาชน และความรับผิดชอบของผู้พัฒนาเทคโนโลยี
เทคโนโลยี AI จึงไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของความสามารถของระบบอีกต่อไป แต่กำลังก้าวเข้าสู่ยุคที่คำถามสำคัญคือ
“AI ทำอะไรได้” อาจไม่สำคัญเท่ากับ “AI ควรทำอะไรได้ ภายใต้กฎหมายและความรับผิดชอบแบบใด”
การพัฒนากฎหมาย AI ในหลายประเทศจึงมีเป้าหมายสำคัญร่วมกัน คือการทำให้เทคโนโลยีก้าวหน้าไปพร้อมกับ ความโปร่งใส ความรับผิดชอบ การคุ้มครองสิทธิ และหลักนิติธรรม
1. European Commission — AI Act: Guidelines on transparency obligations for providers and deployers of AI systems
เผยแพร่วันที่ 20 กรกฎาคม 2026 อธิบายขอบเขตหน้าที่ตาม Article 50 และยืนยันว่ากฎความโปร่งใสมีผลตั้งแต่วันที่ 2 สิงหาคม 2026
2. European Commission — Guidelines on transparency obligations for providers and deployers of certain AI systems
อธิบายหน้าที่เกี่ยวกับ Chatbot, AI-generated content, Deepfake, emotion recognition และข้อความเกี่ยวกับเรื่องประโยชน์สาธารณะ
3. European Commission — Code of Practice on Transparency of AI-generated Content
แนวปฏิบัติเกี่ยวกับการทำเครื่องหมายและการติดป้ายกำกับเนื้อหาที่สร้างด้วย AI ตาม Article 50
4. European Commission — Quick Facts: Transparency rules for AI systems
ข้อมูลสรุปเกี่ยวกับหลักความโปร่งใสของระบบ AI และกรณีที่กฎหมายกำหนดให้แจ้งผู้ใช้งาน
5. UK Government — Report on Copyright and Artificial Intelligence
Department for Science, Innovation and Technology, Department for Culture, Media and Sport และ Intellectual Property Office, เผยแพร่วันที่ 18 มีนาคม 2026
6. UK Government — Copyright and Artificial Intelligence: Impact Assessment
รายงานการประเมินผลกระทบของแนวทางเชิงนโยบายเกี่ยวกับการใช้ผลงานที่มีลิขสิทธิ์สำหรับการพัฒนา AI
7. U.S. Copyright Office — Copyright and Artificial Intelligence, Part 2: Copyrightability
รายงานเกี่ยวกับการคุ้มครองลิขสิทธิ์ของผลงานที่สร้างโดย Generative AI และหลัก Human Authorship
หมายเหตุ: บทความนี้จัดทำขึ้นเพื่อเผยแพร่ความรู้และวิเคราะห์พัฒนาการด้านกฎหมายเทคโนโลยี มิใช่คำปรึกษาทางกฎหมายสำหรับข้อเท็จจริงเฉพาะกรณี
บทความโดย