Generic selectors
Exact matches only
Search in title
Search in content
Post Type Selectors
จากไข่ใบจิ๋ว สู่ปีกหลากสี ตามติดวงจรชีวิต "ผีเสื้อหนอนมะนาว"

จากไข่ใบจิ๋ว สู่ปีกหลากสี ตามติดวงจรชีวิต “ผีเสื้อหนอนมะนาว”

                ผีเสื้อเป็นแมลงที่มีเสน่ห์ทั้งด้านสีสัน รูปร่าง และวงจรชีวิต หนึ่งในลักษณะสำคัญของผีเสื้อคือ บริเวณปีกมี เกล็ดขนาดเล็กจำนวนมากเรียงซ้อนกัน เกล็ดเหล่านี้ทำให้เกิดสีและลวดลายที่สวยงามบนปีก และสามารถหลุดลอกได้ง่ายโดยไม่สามารถสร้างขึ้นใหม่ได้

อาวุธ แก่นเพชร

จากไข่ใบจิ๋ว สู่ปีกหลากสี ตามติดวงจรชีวิต "ผีเสื้อหนอนมะนาว"

ภาพแสดงเกล็ดบนปีกผีเสื้อ

ภาพโดย : อาวุธ แก่นเพชร

                โดยทั่วไปผีเสื้อแบ่งออกเป็น 2 กลุ่มใหญ่ ได้แก่ ผีเสื้อกลางวัน (Butterfly) และ ผีเสื้อกลางคืน (Moth) ลักษณะที่ช่วยสังเกตได้ง่ายประการหนึ่งคือ “หนวด” โดยผีเสื้อกลางวันส่วนใหญ่มีปลายหนวดเป็นกระบอง ขณะที่ผีเสื้อกลางคืนมีรูปแบบหนวดหลากหลาย เช่น แบบเส้นด้ายหรือแบบฟันหวี

จากไข่ใบจิ๋ว สู่ปีกหลากสี ตามติดวงจรชีวิต "ผีเสื้อหนอนมะนาว"

ภาพแสดงหนวดของผีเสื้อกลางวันและผีเสื้อกลางคืน

ภาพโดย : อาวุธ แก่นเพชร

ผีเสื้อกลางวันสามารถจัดจำแนกออกเป็น 6 วงศ์สำคัญ

  1. 1. วงศ์ผีเสื้อบินเร็ว (Hesperiidae)
    2. วงศ์ผีเสื้อหางติ่ง (Papilionidae)
    3. วงศ์ผีเสื้อหนอนกะหล่ำ (Pieridae)
    4. วงศ์ผีเสื้อขาหน้าพู่ (Nymphalidae)
    5. วงศ์ผีเสื้อสีน้ำเงิน (Lycaenidae)
    6. วงศ์ผีเสื้อปีกกึ่งหุบ (Riodinidae)
    ซึ่งแต่ละวงศ์มีลักษณะเด่นแตกต่างกัน ทั้งด้านขนาด สีสัน รูปร่างปีก หนวด และพฤติกรรมการบิน
จากไข่ใบจิ๋ว สู่ปีกหลากสี ตามติดวงจรชีวิต "ผีเสื้อหนอนมะนาว"

ผีเสื้อมีวงจรชีวิตประกอบด้วย 4 ระยะ

  1. 1. ระยะไข่ (Egg)
    2. ระยะหนอน (Larva)
    3. ระยะดักแด้ (Pupa)
    4. ระยะตัวเต็มวัย (Adult)
    ผีเสื้อแต่ละชนิดจะมีวงจรชีวิตแตกต่างกัน และแม่ผีเสื้อของผีเสื้อแต่ละชนิดจะวางไข่บนใบพืชอาหารจำเพาะที่จะเป็นอาหารของหนอนผีเสื้อ
จากไข่ใบจิ๋ว สู่ปีกหลากสี ตามติดวงจรชีวิต "ผีเสื้อหนอนมะนาว"

                หนึ่งในผีเสื้อที่พบได้ภายใน อุทยานพฤกษศาสตร์ มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์ คือ “ผีเสื้อหนอนมะนาว” (Lime Butterfly) จัดอยู่ในวงศ์ผีเสื้อหางติ่ง (Papilionidae) เป็นผีเสื้อขนาดกลาง ไม่มีติ่งหาง พื้นปีกสีดำ มีแถบสีเหลืองขนาดใหญ่บริเวณกลางปีก และมีจุดสีเหลืองขนาดเล็กเรียงตามขอบปีกทั้งคู่หน้าและคู่หลัง นอกจากนี้ บริเวณปีกคู่หลังยังมีลวดลายสีม่วงและสีแดงที่ช่วยเพิ่มความโดดเด่น

                ระยะหนอนของผีเสื้อชนิดนี้กินใบพืชใน วงศ์ส้ม เป็นอาหาร เช่น มะนาว มะกรูด และส้มชนิดต่าง ๆ จึงเป็นที่มาของชื่อ “ผีเสื้อหนอนมะนาว” (ทัศนัย จีนทอง และคณะ, 2558)

จากไข่ใบจิ๋ว สู่ปีกหลากสี ตามติดวงจรชีวิต "ผีเสื้อหนอนมะนาว"

ภาพผีเสื้อหนอนมะนาว

ภาพโดย : อาวุธ แก่นเพชร

                ผีเสื้อหนอนมะนาวเพศผู้และเพศเมียสามารถแยกได้จากลวดลายบริเวณปีกคู่หลัง โดยเพศผู้มีแถบรูปพระจันทร์เสี้ยวสีน้ำเงินแคบ ๆ อยู่ใกล้แถบสีแดง และมีแถบสีดำแคบคั่นกลาง ส่วนเพศเมียมีแถบสีดำบริเวณดังกล่าวกว้างกว่า (Butterflies of Singapore, 2011)

จากการพบหนอน...สู่การติดตามวงจรชีวิต

                การศึกษาครั้งนี้เริ่มจากการพบ หนอนผีเสื้อหนอนมะนาวบนต้นมะนาวผีและต้นส้มจี๊ด ภายในอุทยานพฤกษศาสตร์ มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์ จากนั้นได้จัดหาต้นส้มจี๊ดและต้นมะกรูดมาเพาะเลี้ยงไว้ เพื่อสังเกตการเลือกพืชวางไข่ของแม่ผีเสื้อ
                ผลการสังเกตพบว่า แม่ผีเสื้อเข้ามาวางไข่บนใบของ ต้นส้มจี๊ดและต้นมะกรูด จึงเริ่มเก็บข้อมูลตั้งแต่ระยะไข่ โดยเฝ้าสังเกตทุกวันจนไข่ฟักออกมาเป็นหนอน จากนั้นนำหนอนมาเลี้ยงและบันทึกภาพการเปลี่ยนแปลงอย่างต่อเนื่อง ตั้งแต่ระยะหนอนจนเข้าสู่ระยะดักแด้ และพัฒนาเป็นผีเสื้อตัวเต็มวัย

จากไข่ใบจิ๋ว สู่ปีกหลากสี ตามติดวงจรชีวิต "ผีเสื้อหนอนมะนาว"

ภาพผีเสื้อหนอนมะนาว เพศผู้และเพศเมีย

ภาพโดย : อาวุธ แก่นเพชร

จากไข่ใบจิ๋ว สู่ปีกหลากสี ตามติดวงจรชีวิต "ผีเสื้อหนอนมะนาว"
จากไข่ใบจิ๋ว สู่ปีกหลากสี ตามติดวงจรชีวิต "ผีเสื้อหนอนมะนาว"

                เมื่อนับตั้งแต่ระยะไข่จนผีเสื้อตัวเต็มวัยออกจากดักแด้ ใช้เวลาประมาณ 27 วัน อย่างไรก็ตาม ระยะเวลาดังกล่าวเป็นข้อมูลจากการสังเกตตัวอย่างในครั้งนี้เท่านั้น ระยะเวลาจริงอาจแตกต่างกันได้ตามอุณหภูมิ อาหาร ความชื้น และสภาพแวดล้อม

สิ่งที่น่าสนใจจากการสังเกต
                วงจรชีวิตของผีเสื้อมีรายละเอียดที่น่าสนใจมากกว่าที่ภาพนิ่งสามารถถ่ายทอดได้ เช่น ช่วงที่หนอนฟักออกจากไข่ ซึ่งหนอนจะกินเปลือกไข่ก่อน แล้วจึงเริ่มกินใบพืชอาหาร รวมถึงกระบวนการ ลอกคราบ ที่เกิดขึ้นหลายครั้งในระยะหนอน เพื่อรองรับการเจริญเติบโตของร่างกาย
หากมีการศึกษาต่อในอนาคต ควรเพิ่มการบันทึกวิดีโอหรือ Time-lapse ในช่วงสำคัญ เช่น การฟักออกจากไข่ การลอกคราบ การเข้าดักแด้ และช่วงที่ตัวเต็มวัยออกจากดักแด้ รวมถึงเพิ่มจำนวนตัวอย่างในการเก็บข้อมูล เพื่อให้เห็นช่วงเวลาของแต่ละระยะชีวิตได้ชัดเจนและน่าเชื่อถือมากขึ้น

ผีเสื้อหนึ่งตัว เชื่อมโยงกับต้นไม้ทั้งต้น
                การติดตามวงจรชีวิตของผีเสื้อหนอนมะนาวทำให้เห็นอย่างชัดเจนว่า ผีเสื้อและพืชอาหารมีความสัมพันธ์กันอย่างใกล้ชิด แม่ผีเสื้อต้องเลือกพืชที่เหมาะสมสำหรับวางไข่ เพราะเมื่อลูกฟักออกมา พืชต้นนั้นจะกลายเป็นแหล่งอาหารสำคัญของหนอนทันที
                ดังนั้น การอนุรักษ์ผีเสื้อจึงไม่ได้หมายถึงการรักษาเพียงตัวผีเสื้อ แต่ยังรวมถึงการรักษา พืชอาหาร พื้นที่สีเขียว และระบบนิเวศโดยรอบ ที่ช่วยให้วงจรชีวิตของผีเสื้อดำเนินต่อไปได้อย่างสมบูรณ์
                ครั้งต่อไปเมื่อเห็นผีเสื้อบินผ่าน ลองหยุดมองให้นานขึ้น เพราะก่อนจะกลายมาเป็นผีเสื้อปีกสวย มันเคยเป็นเพียงไข่ใบเล็ก ๆ บนใบไม้ เคยเป็นหนอนที่ต้องกินและลอกคราบ และเคยหยุดนิ่งอยู่ในดักแด้ ก่อนจะเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่และกางปีกออกสู่โลกกว้าง
                นี่คืออีกหนึ่งความมหัศจรรย์ของธรรมชาติที่สามารถพบและเรียนรู้ได้ภายใน อุทยานพฤกษศาสตร์ มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์

เอกสารอ้างอิง

ทัศนัย จีนทอง, วียะวัฒน์ ใจตรง, และวัชระ สงวนสมบัติ. (2558). ผีเสื้อกลางวันในทุ่งหลวงรังสิต. พิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยา, องค์การพิพิธภัณฑ์วิทยาศาสตร์แห่งชาติ.

ธงชัย แสงประทุม. (2569). ผีเสื้อกลางวัน อุทยานแห่งชาติปางสีดา. พิมพ์ดี.

Butterflies of Singapore. (2011). Life History of the Lime Butterfly v2.0.https://butterflycircle.blogspot.com/2011/11/life-history-of-lime-butterfly-v20.html

Facebook Comments Box