วัดขนอน, หนังใหญ่ ในความทรงจำ

                 หากคำขวัญประจำจังหวัด คือ การแสดงออกหรือแนะนำให้รู้จักกับเอกลักษณ์ ของดี แหล่งท่องเที่ยวที่สำคัญของจังหวัดนั้นๆ ฉะนั้นการที่ “วัดขนอนหนังใหญ่” สามารถเข้าไปปรากฏชื่ออยู่ในคำขวัญประจำจังหวัดราชบุรีได้นั้น ก็ย่อมสะท้อนให้เห็นถึงชื่อเสียงเรียงนามของหนังใหญ่วัดขนอนในปัจจุบันได้อย่างดี กระนั้นเมื่อย้อนกลับไปสู่แรกเริ่มทำตัวหนังใหญ่โดยการนำพระครูศรัทธาสุนทร(หลวงปู่กล่อม)ตราบจนวันนี้ จะเห็นได้ว่าหนังใหญ่วัดขนอนดำรงอยู่มากว่าศตวรรษในขณะที่มหรสพการละเล่นอื่นๆหลายอย่างสูญหายไปตามกาลเวลา หนังใหญ่วัดขนอนกลับยืนหยัดและดำรงอยู่จนถึงปัจจุบันได้อย่างไร คำตอบดังกล่าวคงสามารถพบเจอหากเพียงหันกลับไปมองให้เห็นถึงสายใยความผูกพันระหว่างชุมชนและจิตวิญญาณของคนทำหนังกับหนังใหญ่ของพวกเขา 

                 หนังใหญ่เป็นมหรสพการแสดงที่ต้องใช้ทรัพยากรสูงมาก ไม่ว่าจะเป็นหนังวัวซึ่งต้องใช้หนังของวัวทั้งตัวแกะเป็นตัวหนัง รวมถึงรูปแบบการแสดงหนังใหญ่ที่ต้องใช้คนกว่า 20 ชีวิต หรือแม้แต่ส่วนประกอบเล็กๆ อย่างกะลามะพร้าวที่ใช้เป็นเชื้อเพลิงให้แสงในการแสดงซึ่งในแต่ละครั้งแสดงกันประมาณ 10 คืน ต่อคืนต้องใช้กะลาประมาณ 1 กระสอบ สิ่งเหล่านี้สะท้อนถึงความร่วมมือร่วมใจกันของชุมชน ผ่านที่มาขององค์ประกอบจำนวนมากในการเล่นหนังใหญ่ทั้งหนังวัวจากชาวบ้านซึ่งเมื่อวัวตายก็นำหนังถวายวัด คนในชุมชนที่เข้าร่วมมาแสดงอยู่ในคณะหนังใหญ่ กะลามะพร้าวที่ได้รับมาจากการให้เด็กนักเรียนโรงเรียนศรัทธาสุนทรกล่อมวิริยะศึกษา(โรงเรียนวัดขนอนในปัจจุบัน) รวบรวมมาจากบ้านคนละหนึ่งกระสอบมามอบให้ไว้กับทางวัด จึงจะเห็นได้ว่าจากจุดเริ่มต้นของหนังใหญ่วัดขนอนก็เกิดขึ้นจากความร่วมมือของชุมชนกับทางวัดขนอน 

                 แม้ภายหลังการมรณภาพของหลวงปู่กล่อมในพ.ศ.2485 หนังใหญ่วัดขนอนได้หยุดการแสดงไปกว่าสามทศวรรษ เมื่อกรมศิลปากรเข้ามาฟื้นฟูหนังใหญ่วัดขนอนในพ.ศ.2513 และนำเอาครูหนังใหญ่ที่ยังมีชีวิตอยู่ อาทิ ครูละออ ทองมีสิทธิ์ ครูสว่าง ชังเกตุ ครูจาง กลั่นแก้ว กลับมาเป็นแกนนำในการฟื้นฟูการแสดงหนังใหญ่ หนังใหญ่วัดขนอนก็สามารถฟื้นคืนกลับได้ในระยะเวลาไม่นาน ทำให้เห็นถึงจิตวิญญาณของกลุ่มครูหนังใหญ่เหล่านี้ที่ไม่เคยละทิ้งหนังใหญ่ไปไหน ตลอดจนการตอบรับจากคนในชุมชนที่พร้อมเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งในการปลุกหนังใหญ่ขึ้นใหม่อีกครั้ง  

                 ปัจจัยสำคัญประการหนึ่งที่หนังใหญ่วัดขนอนสามารถฟื้นกลับคืนขึ้นมาใหม่ได้ในปัจจุบัน เป็นผลจากความพยายามและจิตวิญญาณของกลุ่มคนทำหนังใหญ่ โดยการนำของพระครูพิทักษ์ศิลปาคม เจ้าอาวาสวัดขนอน ที่เริ่มเข้ามาจับงานหนังใหญ่ด้วยจิตใจมุ่งมั่นในการอนุรักษ์และฟื้นฟูหนังใหญ่ตั้งแต่ครั้งยังเป็นพระลูกวัด ดังคำกล่าวของหลวงพ่อที่ว่า “เราเห็นหนังใหญ่มาตั้งแต่เด็ก จึงไม่อยากให้หนังใหญ่สูญหายไปไหน มีทางไหนที่ทำได้ก็ต้องทำกันไป ซึ่งกว่ามาถึงวันนี้พวกเราต้องพยายามกันมามาก” ตลอดจนคำกล่าวของหลวงตาฉลาด (พระฉลาด ถาวรนุกูลพงศ์) ที่เข้ามาตอกย้ำให้เห็นถึงความผูกพันของคนทำหนังกับหนังใหญ่ที่ว่า “ชีวิตเรามันต้องคู่กับหนังใหญ่แล้วปฏิญาณตนไว้แล้ว ยังเคยพูดเล่นๆกับพระด้วยกันเลยว่า กูตายแล้วกูไม่ไปไหนหรอกจะอยู่ที่นี่จะเป็นผีเฝ้าพิพิธภัณฑ์อยู่ที่นี่แหละ” ความพยายามของกลุ่มคนทำหนังใหญ่เหล่านี้ปรากฏผลขึ้นอย่างเด่นชัด ในพ.ศ.2532 คณะหนังใหญ่วัดขนอนได้มีโอกาสไปแสดงหน้าพระพักตร์สมเด็จพระเทพฯรัตนราชสุดาสยามบรมราชกุมารี ทำให้หนังใหญ่วัดขนอนได้รับพระมหากรุณาธิคุณ ทรงรับหนังใหญ่วัดขนอนเข้าเป็นหนึ่งในโครงการพระราชดำริเพื่ออนุรักษ์ฟื้นฟูหนังใหญ่วัดขนอน เนื่องจากทรงเห็นว่าหนังใหญ่วัดขนอนที่ใช้แสดงอยู่นั้นเก่าและชำรุดไปมากแล้ว ควรเก็บรักษาไว้และให้มีการดำเนินการจัดทำตัวหนังใหญ่ชุดใหม่ขึ้นใช้ออกแสดงแทนตัวหนังชุดเก่า โดยคณะมัณฑศิลป์ มหาวิทยาลัยศิลปากร พร้อมทั้งจัดสร้างพิพิธภัณฑ์หนังใหญ่วัดขนอนซึ่งมีลักษณะเป็นเรือนไทยที่บูรณะขึ้นจากหอสวดมนต์เก่าของวัดขนอน เพื่อใช้เก็บและจัดแสดงหนังชุดเก่าในพ.ศ.2538 กระทั่งแล้วเสร็จในพ.ศ.2542 จากการณ์นี้ทำให้หนังใหญ่วัดขนอนเริ่มเป็นที่รู้จักและมีชื่อเสียงมากขึ้น ตลอดจนเป็นแหล่งท่องเที่ยวทางวัฒนธรรมที่สำคัญของจังหวัดราชบุรีในปัจจุบัน

                 กระนั้นนอกจากพิพิธภัณฑ์หนังใหญ่วัดขนอนที่มีชื่อเสียงอยู่ในขณะนี้แล้ว ในอนาคตอันใกล้ทางวัดขนอนยังจะได้มีการก่อตั้งพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นวัดขนอน อันเกิดขึ้นจากความร่วมมือระหว่างวัดขนอนกับมูลนิธิเล็ก – ประไพ วิริยะพันธุ์ บนพื้นที่ของกุฏิหลวงปู่กล่อมหลังเก่าที่ได้มีการขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานไว้กับกรมศิลปากร มีลักษณะเป็นเรือนไทยไม้สับขนาด 7 ห้อง และกำลังอยู่ในระหว่างการบูรณะเพื่อใช้ในการจัดแสดงโบราณวัตถุ ศิลปวัตถุ และเครื่องมือเครื่องใช้ที่เป็นภูมิปัญญาชาวบ้าน ซึ่งมูลนิธิเล็ก – ประไพ วิริยะพันธุ์ ได้เข้าสำรวจและขึ้นทะเบียนวัตถุไปแล้วกว่า 2,000 ชิ้น ที่มาของสิ่งของเหล่านี้จากการลงพื้นที่และเก็บข้อมูลของผู้เขียน จึงสันนิษฐานเบื้องต้นได้ว่าคงมีที่มาหลักๆ จาก 2 ทาง คือ ทางแรกจากผู้คนทั้งภายในและนอกพื้นที่นำมาถวายให้หลวงปู่กล่อม (อดีตเจ้าอาวาสวัดขนอน) ซึ่งเป็นผู้มีบารมีและมีลูกศิษย์ลูกหาเคารพนับถืออยู่มาก ตลอดจนสถานะของการเป็นวีรบุรุษทางวัฒนธรรมภายในท้องถิ่น ที่สะท้อนออกมาจากคำบอกเล่าของชาวบ้านถึงหลวงปู่กล่อมว่าเป็นพระที่มีคาถาอาคม มีความรู้เรื่องยาสมุนไพรเพื่อรักษาโรคภัยไข้เจ็บ รวมถึงการเป็นผู้ตัดสินคดีความเล็กๆน้อยๆในท้องถิ่น ทางที่สองเป็นผลมาจากในอดีตวัดขนอนเคยถูกใช้เป็นที่เก็บรวบรวมอากรส่วยในละแวกพื้นที่เพื่อส่งเข้ากรุงเทพฯ ในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นจึงอาจเป็นไปได้ที่มีสิ่งของตกหล่นอยู่หรือตั้งใจถวายให้วัดอยู่ได้

                 การจัดสร้างพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นวัดขนอนในระหว่างนี้ การทำงานของมูลนิธิเล็ก – ประไพ วิริยะพันธุ์ ได้ผ่านขั้นตอนของการเก็บรวบรวมทะเบียนวัตถุและเก็บข้อมูลพื้นที่เบื้องต้นเพื่อนำสู่ขั้นตอนของการมีส่วนร่วมของชุมชน ในรูปแบบของการจัดรวมกลุ่มชาวบ้านเพื่อสืบรากเหง้าและความสัมพันธ์ภายในชุมชน เพื่อให้พวกเขาซึ่งเป็นเจ้าของความทรงจำเป็นผู้ร่วมสร้างประวัติศาสตร์ท้องถิ่นของตนเองผ่านการจัดตั้งพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นวัดขนอน  

การดำรงอยู่ของหนังใหญ่วัดขนอนบนเส้นทางการเดินทางที่แสนยาวไกลนั้น ปัจจัยจากภายนอกทั้งกรมศิลปากร และโครงการพระราชดำริล้วนเป็นปัจจัยที่ช่วยจุดประกายและช่วยฟื้นคืนลมหายใจให้หนังใหญ่วัดขนอนยังดำรงอยู่ แต่ลมที่เข้ามาโหมต่อให้ดวงไฟที่เกิดขึ้นจากการจุดประกายในครั้งนั้นลุกโชนต่อไปได้ คือ จิตวิญญาณของความรักความผูกพันที่คนทำหนังใหญ่และชุมชนมีให้แก่หนังใหญ่ของพวกเขา การสร้างพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นวัดขนอนก็เช่นกันมูลนิธิเล็ก – ประไพ วิริยะพันธุ์ ก็เป็นเพียงส่วนเสริมในการเข้าช่วยอำนวยความสะดวกในการจัดสร้างให้พิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นวัดขนอนเป็นรูปเป็นร่างขึ้นมา แต่ส่วนสำคัญทำให้พิพิธภัณฑ์นี้ดำเนินและดำรงอยู่ต่อไปได้อย่างไร คำตอบนั้นก็ย่อมขึ้นอยู่กับผู้คนและชุมชนเช่นเดียวกันกับคำตอบของหนังใหญ่วัดขนอน 

ผู้เขียน ปิยชาติ สึงตี