เขียนและเรียบเรียงโดย รศ.ดร.วรางคณา จุ้งลก สำนักวิชาสหเวชศาสตร์
ภาวะ Long COVID หรือ Post–Acute Sequelae of SARS–CoV–2 Infection (PASC) หมายถึงอาการที่คงอยู่หรือเกิดขึ้นใหม่ภายหลังพ้นระยะการติดเชื้อเฉียบพลัน โดยมักยาวนานกว่า 4–12 สัปดาห์ขึ้นไปและอาจต่อเนื่องเป็นเดือนหรือเป็นปี ผู้ป่วยที่เกิดภาวะนี้ไม่ได้จำกัดเฉพาะผู้ที่ป่วยรุนแรงหรือมีประวัติเข้ารักษาในโรงพยาบาล แต่สามารถเกิดขึ้นได้แม้ในผู้ที่มีอาการน้อยหรือแทบไม่มีอาการระหว่างการติดเชื้อ ทำให้ Long COVID กลายเป็นปัญหาสาธารณสุขระดับโลกที่มีผลกระทบอย่างกว้างขวาง ทั้งด้านคุณภาพชีวิต การทำงาน และภาระทางเศรษฐกิจในระยะยาวของประชากรจำนวนมาก
อาการที่พบใน Long COVID มีหลากหลายและเกี่ยวข้องกับหลายระบบในร่างกาย อาการที่รายงานบ่อยได้แก่ เหนื่อยล้าเรื้อรัง (fatigue) หายใจลำบาก แน่นหน้าอก ไอเรื้อรัง ปวดกล้ามเนื้อ ปัญหาด้านการรับรู้ เช่น สมองล้า (brain fog) ความจำสั้น เวียนศีรษะ รวมทั้งอาการทางจิตใจ เช่น ภาวะซึมเศร้า ความวิตกกังวล นอกจากนี้ยังมีความผิดปกติของระบบประสาทอัตโนมัติ เช่น ใจสั่น หน้ามืดง่ายเมื่อเปลี่ยนท่า และอาจพบการสูญเสียการรับกลิ่นหรือรสยาวนานหลังหายป่วย แม้ว่าอาการทางประสาทรับกลิ่นจะลดลงในสายพันธุ์ที่ระบาดหลังระลอกแรกก็ตาม
กลไกการเกิด Long COVID ยังอยู่ระหว่างการศึกษา เนื่องจากเป็นภาวะซับซ้อนและอาจเกิดจากหลายระบบในเวลาเดียวกัน งานวิจัยหลายชิ้นเสนอว่า การคงอยู่ของไวรัสหรือโปรตีนไวรัสในเนื้อเยื่อ (viral persistence) เป็นหนึ่งในกลไกหลัก ซึ่งยังคงกระตุ้นระบบภูมิคุ้มกันให้เกิดการอักเสบต่อเนื่อง พบได้ในระบบประสาท ลำไส้ และทางเดินหายใจ ทำให้เกิดอาการที่ยืดเยื้อหลังหายจากการติดเชื้อ นอกจากนี้ ยังพบว่า Long COVID เกี่ยวข้องกับ การอักเสบเรื้อรังระดับต่ำ (chronic inflammation) และการทำงานผิดปกติของระบบภูมิคุ้มกัน เช่น ภาวะ T cell exhaustion ปริมาณเซลล์ภูมิคุ้มกันบางชนิดลดลง และการสร้าง autoantibodies ที่อาจนำไปสู่ภาวะคล้ายโรคภูมิคุ้มกันทำร้ายตนเอง
อีกกลไกสำคัญคือ ความผิดปกติของระบบหลอดเลือดและการแข็งตัวของเลือด ซึ่งพบไมโครคลอท (microclot) ในหลอดเลือดขนาดเล็กจำนวนมาก ส่งผลให้เลือดไหลเวียนได้ไม่ดีและเนื้อเยื่อได้รับออกซิเจนไม่เพียงพอ ข้อมูลนี้สามารถอธิบายอาการเหนื่อยง่าย แน่นหน้าอก และอาการทางสมองบางส่วนได้เป็นอย่างดี ในผู้ป่วยบางรายยังพบภาวะกล้ามเนื้อหัวใจอักเสบ (myocarditis) หรือการทำงานผิดปกติของหัวใจร่วมด้วย ซึ่งอาจเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดโรคหัวใจในอนาคต
ระบบประสาทและสมองมีบทบาทสำคัญในการเกิด Long COVID มีข้อมูลชี้ว่า SARS-CoV-2 สามารถก่อให้เกิดการอักเสบของสมองโดยตรงหรือผ่านกระบวนการอักเสบจากภูมิคุ้มกัน ส่งผลให้เกิด neuroinflammation ซึ่งสัมพันธ์กับอาการสมองล้า ความจำแย่ และปัญหาด้านอารมณ์ การเปลี่ยนแปลงของสมองบางส่วน ทำให้การฟื้นฟูด้านกระบวนการคิดและความเข้าใจ (cognitive function) กลายเป็นหนึ่งในเป้าหมายความช่วยเหลือที่สำคัญของผู้ป่วยกลุ่มนี้
นอกจากนี้ ความไม่สมดุลของจุลชีพในลำไส้ (gut dysbiosis) ก็เป็นอีกปัจจัยที่มีบทบาทสำคัญ สารสื่อกลางจากระบบทางเดินอาหารอาจมีผลต่อการอักเสบทั่วร่างกายผ่านกลไก “gut–lung axis” ทำให้อาการเกี่ยวกับลำไส้และปอดมีความเกี่ยวข้องกัน ความเครียดเรื้อรัง การนอนผิดปกติและผลกระทบทางจิตสังคมจากโรคโควิดเอง ก็มีส่วนทำให้ผู้ป่วยบางรายมีอาการคงอยู่นานขึ้น
เนื่องจาก Long COVID เป็นภาวะที่หลากหลายและซับซ้อน การรักษาจึงต้องคำนึงถึงกลไกเชิงพยาธิสรีรวิทยาที่แตกต่างกันของแต่ละราย แนวทางในอนาคตอาจต้องเน้นไปที่การแพทย์เฉพาะบุคคล (personalized medicine) เพื่อให้การรักษามีความตรงจุด เช่น ยาต้านการอักเสบ ยาต้านลิ่มเลือด กายภาพบำบัดของระบบหายใจและหัวใจ การฟื้นฟู cognitive function และการดูแลด้านสุขภาพจิตอย่างครบวงจร ควบคู่กับการทำงานร่วมกันของทีมสหสาขาวิชาชีพ
ด้วยความหลากหลายของอาการและผลกระทบต่อระยะยาว Long COVID ยังคงเป็นหัวข้อวิจัยสำคัญในการแพทย์สมัยใหม่ การติดตามผู้ป่วยในระยะยาว งานวิจัยเชิงลึกระดับเซลล์และโมเลกุล ตลอดจนการกำหนดเกณฑ์การวินิจฉัยที่ชัดเจน เป็นสิ่งจำเป็นเพื่อพัฒนามาตรฐานการดูแลที่เหมาะสม และลดภาระโรคที่มีต่อระบบสุขภาพทั่วโลก
ที่มา: สาระสำคัญอ้างอิงจาก Proal & VanElzakker (2021), He et al. (2022), Castanares-Zapatero et al. (2022) และภาพสร้างโดย ChatGPT (OpenAI), 2025.
เอกสารอ้างอิง
1. Proal AD, VanElzakker MB. Long COVID or Post-acute Sequelae of COVID-19 (PASC): An overview of biological factors that may contribute to persistent symptoms. Front Microbiol. 2021;12:698169.
2. He ST, Wu K, Cheng Z, et al. Long COVID: The latest manifestations, mechanisms, and potential therapeutic interventions. MedComm (2020). 2022;3(4):e196.
3. Castanares-Zapatero D, Chalon P, Kohn L, et al. Pathophysiology and mechanism of long COVID: a comprehensive review. Ann Med. 2022;54(1):1473-1487.
